دلایل حمله مغول به ایران

 

چرا مغولان‌ به‌ایران کردند؟
یک‌ پرسش‌ اساسی‌ در برابر مورخان‌ قرار دارد و آن‌ این‌ که‌، آیا مغولان‌ از آغاز در پی‌گشودن‌ ایران‌ بودند یا کسی‌ آنان‌ را به‌ ایران‌ فراخواند؟ به‌ سخن‌ دیگر، چه‌ عاملی‌مغولان‌ را بر آن‌ داشت‌ تا دست‌ به‌ حمله‌ به‌ ایران‌ بزنند و شهرهای‌ ایران‌ را زیر سُم‌ّستوران‌ خود نابود سازند؟
از نظر تاریخی‌، ماجرا با یک‌ داستان‌ آغاز می‌شود. آن‌ داستان‌ چنین‌ است‌ که‌چنگیز، پس‌ از آن‌ که‌ با فتح‌ چین‌ یک‌ امپراطوری‌ بزرگ‌ در آسیای‌ دور تشکیل‌ داد،در اندیشه‌ تجارت‌ با غرب‌ افتاد. به‌ همین‌ دلیل‌، با نگاشتن‌ نامه‌ای‌ به‌ سلطان‌ محمدخوارزمشاه‌، از وی‌ خواست‌ تا باب‌ تجارت‌ میان‌ آنها گشوده‌ شود. در مرحله‌نخست‌، شماری‌ از تاجران‌ به‌ نزد چنگیز رفتند؛ اما با ارائه‌ قیمت‌های‌ بالا برای‌اجناسی‌ که‌ آورده‌ بودند، خشم‌خان‌مغول‌ را برانگیختند. وی‌ با صبوری‌ آن‌ راتحمل‌ کرد و پس‌ از آن‌، چهارصد و پنجاه‌ بازرگان‌ را همراه‌ شماری‌ ناظر مغولی‌ که‌روی‌ هم‌ رفته‌ پانصد نفر بودند به‌سوی‌ غرب‌ فرستاد. شماری‌ از این‌ افراد مسلمان‌بودند. آنها در شهر اترار اقامت‌گزیدند.
غایرخان‌ حاکم‌ شهر اَترار که‌ ـ گفته‌ شده‌ ـ طمع‌ در مال‌ آنان‌ کرده‌ بود، به‌ سلطان‌نوشت‌ که‌ اینان‌ جاسوسانی‌ هستند در لباس‌ تاجر. می‌بایست‌ با کشتن‌ آنها زهره‌چشمی‌ از خان‌ مغول‌ بگیریم‌. سلطان‌ موافقت‌ کرد و بازرگانان‌ کشته‌ شدند. چنگیز باشنیدن‌ این‌ خبر به‌ شدت‌ خشمگین‌ شد. با این‌ حال‌، برای‌ آرام‌ کردن‌ اوضاع‌، به‌سلطان‌ نوشت‌ که‌ در عوض‌ این‌ افراد، تنها غایرخان‌ را به‌ او تحویل‌ دهد. سلطان‌ که‌ باغایرخان‌ خویشی‌ داشت‌، از پذیرفتن‌ این‌ درخواست‌، سر باز زد. وی‌ کار احمقانه‌دیگری‌ نیز انجام‌ داد و آن‌ این‌ که‌ دستور داد فرستاده‌ خان‌ مغول‌ را بکشند. و باتراشیدن‌ ریش‌ همراهانش‌، آنها را به‌ نزد چنگیز بازپس‌ فرستاد. می‌توان‌ حدس‌ زدکه‌ این‌ اقدام‌ احمقانه‌ چه‌ پیامدی‌ در پی‌ داشت‌. کشتن‌ شماری‌ بازرگان‌ مسلمان‌، حتی‌اگر از طرف‌ خان‌ مغول‌ آمده‌ بودند، اقدامی‌ مورد پسند مسلمانان‌ نیز نبود. این‌داستان‌ را مهم‌ترین‌ عامل‌ حمله‌ مغول‌ به‌ ایران‌ دانسته‌اند.
آیا این‌ مسأله‌ به‌ تنهایی‌ می‌توانست‌ عامل‌ تهاجم‌ مغولان‌ به‌ دنیای‌ اسلام‌ باشد؟بدون‌ تردید باید پذیرفت‌ که‌ اقدام‌ مزبور، می‌توانسته‌ سلطانی‌ چون‌ چنگیز را برای‌انتقام‌ تحریک‌ کرده‌ باشد؛ اما از سوی‌ دیگر، باید توجه‌ داشت‌ که‌ نیروی‌ عظیمی‌ که‌در آن‌ سوی‌ سیحون‌ وجود داشت‌، به‌ناچار باید به‌ حرکت‌ در می‌آمد؛ چرا که‌ چنان‌جمعیتی‌ که‌ از شمار فراوانی‌ از قبایل‌ فراهم‌ آمده‌ بود، در صورتی‌ که‌ به‌ خارج‌ ازمرزهای‌ خود نمی‌رفت‌، رو در روی‌ یکدیگر قرار می‌گرفت‌. به‌ همین‌ دلیل‌، مغولان‌نه‌ تنها به‌ دنیای‌ اسلام‌ که‌ به‌ چین‌ نیز یورش‌ بردند.
در این‌ میان‌، چنگیز به‌ عنوان‌ یک‌ جنگجوی‌ هوشیار و امپراطوری‌ساز، پس‌ ازپیروزی‌ بزرگش‌ بر چین‌، نمی‌توانست‌ آرام‌ بنشیند. این‌ درست‌ است‌ که‌ او عنادودشمنی‌ با دین‌ اسلام‌ نداشت‌؛ اما به‌ مانند دهها بلکه‌ صدها نمونه‌ دیگر از افرادِمشابه‌ خود در تاریخ‌، علاقه‌مند بود تا بر سرزمین‌های‌ دوردست‌ فرمانروایی‌ کند.
در باره‌ انگیزه‌ مغولان‌ از حمله‌ به‌ دنیای‌ اسلام‌، از دست‌های‌ پنهان‌ و آشکارمسیحیان‌ اروپایی‌ یا به‌ عبارت‌ صریح‌تر صلیبی‌ها سخن‌ فراوان‌ گفته‌ شده‌ است‌.مسیحیان‌ امید پیروزی‌ در شرق را داشتند و دهها سال‌ بود که‌ به‌ تبلیغات‌ مذهبی‌ میان‌مغولان‌ مشغول‌ بودند. باتوجه‌ به‌ تسامح‌ مغولان‌ در امر دینداری‌ و گرویدن‌ شماری‌از آنان‌ به‌ آیین‌ مسیحیت‌، صلیبیان‌، زمینه‌ را برای‌ پیروزی‌ مذهبی‌ خود و تحریک‌مغولان‌ بر ضد مسلمانان‌ مساعد می‌دیدند. 
در این‌ میان‌، پای‌ انگیزه‌های‌ سیاسی‌ نیز به‌ میان‌ آمد. صلیبی‌ها کوشیدند تامسلمانان‌ را همزمان‌ از شرق و غرب‌ تحت‌ فشار بگذارند. آنان‌ امید داشتند تا باتحریک‌ مغولان‌ در حمله‌ به‌ دنیای‌ اسلام‌، بتوانند از پشت‌ بر مسلمانان‌ خنجر بزنند.بنابراین‌، برای‌ تحقق‌ اهداف‌ خود، نمایندگان‌ فراوانی‌ را نزد مغولان‌ فرستادند و آنهارا بر این‌ امر تحریک‌ کردند.

در دلالیل حمله ی مغول ها به ایران رد پای خلیفه ی عباسی را نباید از نظر دور داشت 

خلیفه عباسی الناصر لدین الله با سلطان محمد خوارزمشاه میانه خوبی نداشت و از هر فرصت ممکن برای تحریک حکومتهای محلی در شرق علیه خوارزمشاه استفاده می کرد و قدرتمندی سلطان محمد برای دستگاه خلافت چنان خطری بود که خلیفه باطناَ بی میل نبود که حریف خود را به دست مغولان بیند و از شر او راحت گردد. برای اثبات این ادعا شواعد تاریخی زیاد وجود دارد که به چند مورد اشاره می شود :

ابن اثیر که خود ناظر آخرین دوره خلافت عباسی و حملات مغول بوده است با صریح ترین تعبیر نقش خلیفة عباسی الناصر لدین الله را در کشاندن مغولان به سرزمینهای اسلامی تأیید کرده و می نویسد:

«آنچه ایرانیان به او نسبت داده اند که او مغولان را در مورد بلاد اسلامی به طمع انداخته و در این رابطه با آنها به نامه نگاری پرداخته درست است این ضربة عظیمی است که هر گناه بزرگی در مقابل آن کوچک است

ابوالغداء (729 ه ق ) یکی دیگر از مورخین اهل سنت نیز این امر را تأیید کرده و می گوید : 
«از دشمنی که میان ناصر و خوارزمشاه وجود داشت ناصر می خواست که خوارزمشاه گرفتار آنان (مغولها) باشد و قصد عراق نکند

در ورایت دیگری از قول «روبروک» که خود در دستگاه مغول بوده آمده است که : «بار دیگر سفیر خلیفه بقرافروم رسید این فرستاده مأموریت داشت تا با امپراطور جدید قرارداد صلح منعقد سازد و متعهد گردد که ده هزار سوار برای پیشبرد فتوحات در ایران در اختیار مغولان گذارد خان مغول خواستار آن بود که خلیفه تمام استحکامات قلاع خود را ویران کند و البته این پیشنهاد توسط سفیر خلیفه رد شد

/ 0 نظر / 20 بازدید